YIKINTILARIN ARASINDA AYAKTA KALAN HAFIZA: KÜTÜPHANELER AFETE NASIL HAZIRLANIR?

Giriş: Dayanıklılık Evde, Kütüphanede ve Kentte Başlar

Birleşmiş Milletler (UN) ve Birleşmiş Milletler Afet Risklerinin Azaltılması Ofisi (UNDRR), 2026 yılı 13 Ekim Uluslararası Afet Risklerinin Azaltılması Günü temasını "Resilience Starts at Home" (Dayanıklılık Evde Başlar) olarak ilan etmiştir.

Bununla birlikte, afetler yalnızca fiziki konutları değil; toplumların kolektif hafızasını, bilgi altyapılarını, dijital verilerini, kamu yönetimi şeffaflığını ve çocuk/kırılgan grup haklarını da doğrudan tehdit eder. Genellikle kriz anlarında ilk akla gelen yapılar kütüphaneler olmasa da; gerek fiziksel gerekse dijital dayanıklılığın sağlanmasında, erken uyarı sistemlerinin topluma ulaştırılmasında ve kriz sonrası iyileşme süreçlerinde üstlendikleri hayati rol, bu algıyı kökten değiştirmektedir.

Peki, kütüphanelerimiz ve kent kütüphaneciliği olası bir afete ne kadar hazır?

İstanbul Kent Konseyi Çalışmalarımız ve TKD İstanbul Vizyonu

Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi olarak İstanbul Kent Konseyi bünyesinde aktif rol alıyor ve yerel yönetimlerin afet politikalarında kütüphanecilik ile bilgi yönetimi disiplininin entegrasyonu için çalışıyoruz.

Özellikle İstanbul Kent Konseyi’nin "Ortak Sorumluluğumuz Çocuklar" başlıklı afet çağrısında kütüphanelerimizin ve uzmanlığımızın üstlendiği iki kritik boyuta dikkat çektik:

1. Güvenli Alan ve Bilgilendirme Merkezleri: Kütüphanelerin, afet öncesi süreçte toplumsal farkındalık ve güven inşa eden merkezler olması; afet sonrasında ise çocuklar ve kırılgan gruplar için şeffaf veri kayıt ve güvenli buluşma noktaları (güvenli alan standartları) olarak tanımlanması gerektiğini savunduk.

2. Kurumsal Bellek ve Arşivcilik Uzmanlığı: Afet süreçlerinde refakatsiz kalan ya da kaybolan çocuklara ve kriz anı verilerine ait bilgilerin, kütüphanecilik ve arşivcilik disipliniyle dijital olarak kayıt altına alınması; bu verilerin denetlenebilir, sürdürülebilir ve kişisel inisiyatiflerden uzak bir "kurumsal bellek" içerisinde korunmasının hayati önemini vurguladık.

Doğrulanmış Yaşanmışlıklar ve Saha Gerçekleri

Teoride başlayan afet yönetimi, sahada küresel ve yerel örneklerle test edilmiştir:

• Adıyaman İl Halk Kütüphanesi (Türkiye, 2023): Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat depremlerinde Adıyaman'da binlerce bina yıkılırken, deprem mevzuatına uygun inşa edilmiş Adıyaman İl Halk Kütüphanesi binası hasarsız ayakta kalmıştır. Afetin ilk anlarından itibaren bu yapı; arama-kurtarma ekipleri için güvenli bir sığınak, vatandaşlar ve çocuklar için psikososyal destek mekânı ve geçici hizmet alanı olarak toplumsal dayanıklılığın merkezi olmuştur.

• Enkaz Altındaki Kültürel Hafıza (Kahramanmaraş, 2023): 6 Şubat depremlerinde hayatını kaybeden araştırmacı-yazar Yaşar Alparslan'ın kişisel kütüphanesindeki yaklaşık 25 bin nadir kitap enkaz altında kalmıştır. Ailesi ve gönüllülerin yoğun çabasıyla bu eserlerin ancak 10 bini kurtarılabilmiştir. Bu durum, fiziksel muhafazanın yanında dijital arşivlemenin ne kadar hayati olduğunu göstermiştir.

• UNESCO Destekli Ukrayna Kütüphaneleri (2024–2026): Çatışma ve afet bölgelerinde kütüphanelerin değişen rolüne ilişkin en somut uluslararası örneklerden biri Ukrayna'da yaşanmaktadır. UNESCO, Japonya Hükümeti ve Ukrayna Kültür Bakanlığı iş birliğiyle yürütülen projede; ülke genelinde 11.700'ü aşkın kamu kütüphanesindeki kütüphanecilere psikolojik ilk yardım, travma odaklı iletişim ve bibliyoterapi eğitimi verilmiştir. Kütüphaneler, kriz zamanlarında vatandaşların sadece bilgiye değil, psikososyal desteğe ulaştığı güvenli limanlara dönüştürülmüştür.

• Sendai Mediatheque ve Dijital Afet Arşivi (Japonya, 2011): 11 Mart 2011 Doğu Japonya Depremi ve Tsunami felaketinin ardından ayakta kalan Sendai Mediatheque bünyesinde "Center for Remembering 3/11" kurularak vatandaşların sunduğu görsel ve yazılı materyaller dijitalleştirilmiş; kütüphane bilgi kirliliğini önleyen dijital bir afet hafıza merkezine dönüştürülmüştür.

Digital Preservation Coalition (DPC) Uyarısı: Siber Saldırılar ve İklim Riski

Afet risk yönetimi yalnızca betonarme binalarla sınırlı değildir. Digital Preservation Coalition (DPC) tarafından hazırlanan ve 13 Ekim 2026'da açık erişime sunulan "Digital Disaster Risk Management for Repositories and Archives" rehberine göre; kütüphaneler ve dijital arşivler günümüzde iklim değişikliği kaynaklı fiziksel felaketler ile siber saldırı (cyberattacks) tehditlerinin birleştiği "daha hızlı gelişen afetler" (faster disasters) ile karşı karşıyadır.

Kurumsal verilerin, nadir dijital koleksiyonların, envanter kayıtlarının ve otomasyon sistemlerinin siber felaketlere ve veri kayıplarına karşı yedeklenmesi, afet risk yönetiminin ayrılmaz bir parçasıdır.

Kütüphaneler Afet Risklerini Nasıl Azaltır?

1. Afet ve Erken Uyarı Okuryazarlığı: BM Sekretaryası'nın Early Warnings for All (Herkes İçin Erken Uyarı) vizyonu doğrultusunda; erken uyarı mesajlarının hane halkına ve her bireye engelsiz ve anlaşılır biçimde ulaştırılmasında kütüphaneler bilgi köprüsü görevi görür.

2. Yapısal ve Dijital Altyapı Güvenliği: Raf sabitleme, gazlı yangın söndürme, esnek mimari standartları ve dijital veri yedekleme (off-site / cloud yedekleme) yöntemleri ile koleksiyonlar koruma altına alınır.

3. Toplumsal Sığınak, Güvenli Buluşma Alanı ve Psikososyal İyileşme: İstanbul Kent Konseyi ortak çağrımızda belirttiğimiz gibi kütüphaneler; kriz sonrasında çocuklar ve kırılgan gruplar için güvenli buluşma ve sığınma mekânları olarak hizmet sunar.

4. Kurumsal Hafıza ve Hak Temelli Kayıt: Kriz anlarında veri ve hak kayıplarının önüne geçilmesi adına kütüphanecilik ve arşivcilik standartlarıyla şeffaf, denetlenebilir ve sürdürülebilir kurumsal bellek sistemleri kurulmalıdır.

Mesleki Sorumluluğumuz: Eylem Adımları

TKD İstanbul Şubesi olarak meslektaşlarımıza ve kurumlarımıza şu öncelikli adımları öneriyoruz:

• Fiziksel Risk Analizi: Kütüphane raflarının sabitlemesini denetleyin, yangın ve su baskını tahliye protokollerini güncelleyin.

• Dijital Afet Planı (DPC Standartları): Siber güvenlik önlemlerinizi gözden geçirin, dijital arşiv ve katalog verilerinizin felaket kurtarma (Disaster Recovery) yedeklerini aktif tutun.

•  Toplumsal Destek ve Veri Güvenliği Kapasitesi: Personelinize acil durum iletişimi, psikolojik ilk yardım ve kriz anı veri kayıt standartları eğitimi sağlayın.

• Yerel Kent Konseyi ve Yerel Yönetim İş Birlikleri: AFAD, yerel yönetimler, İstanbul Kent Konseyi ve sivil toplum kuruluşları ile koordinasyon sağlayarak kütüphanelerin kent afet planlarındaki stratejik konumunu netleştirin.

"Bilgi hazırlıklı olmaktır; hazırlıklı olmak ise hayat kurtarır."

Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi Yönetim Kurulu

KAYNAKÇA

1. UNDRR (United Nations Office for Disaster Risk Reduction) – "International Day for Disaster Risk Reduction 2026: Resilience Starts at Home" Concept Note (13 October 2026). URL: [https://iddrr.undrr.org/](https://iddrr.undrr.org/)

2. United Nations Secretary-General – "Message for International Day for Disaster Risk Reduction 2026" (13 October 2026). URL: [https://bahrain.un.org/en/323920-secretary-general-message-international-day-disaster-risk-reduction-2026]

3. Digital Preservation Coalition (DPC) – DP Spotlight: Digital Disaster Risk Management for Repositories and Archives (Guidance Note by Dr. Heather Brown & Annette Mills, Released 13 October 2026). URL: [https://www.dpconline.org/events/eventdetail/858/144/dp-spotlight-october-digital-disaster-risk-management]

4. UNESCO – "UNESCO helps Ukrainian libraries support learning, well-being and community resilience" (2026). URL: [https://www.unesco.org/en/articles/unesco-helps-ukrainian-libraries-support-learning-well-being-and-community-resilience]

5. GNDR (Global Network of Civil Society Organisations for Disaster Reduction) – "International Day for Disaster Risk Reduction 2026: Localising Early Warning Systems and Community Resilience" (2026). URL: [https://www.gndr.org/international-day-for-disaster-risk-reduction-2026/](https://www.gndr.org/international-day-for-disaster-risk-reduction-2026/)

6. Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi & İstanbul Kent Konseyi – "6 Şubat’ı Anarken: Ortak Sorumluluğumuz Çocuklar – Kütüphanelerin Güvenli Alan ve Kurumsal Bellek Rolü Çağrısı" (2026).

7. Anadolu Ajansı (AA) – "Babasının deprem enkazında kalan 25 bin kitabını kütüphanede yaşatacak" (25 Mart 2023).

8. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü – 6 Şubat Depremleri Sonrası Kütüphane Yapı Güvenliği ve Saha Durum Raporları (2023).