YENİ OKURYAZARLIK “PROMPT YAZMAK” DEĞİL. DAHA İYİ SORULAR SORMAK.
- TKD Istanbul Subesi
- 3 Mar
- 4 dakikada okunur
“Okulda iyi olmak” çoğu zaman üç şeyi güvenilir şekilde yapabilmek demekti: ödevi
okumak, yönergeleri takip etmek ve doğru cevap gibi görünen bir şey üretmek.
Şimdi ise bir öğrencinin bir yapay zekâ aracına tek bir muğlak cümle yazıp saniyeler içinde
tertemiz, kendinden emin, iyi yapılandırılmış bir yanıt alabileceği bir dünyada yaşıyoruz.
Her zaman doğru değil, ama her zaman kendinden emin. Bu detay önemli.
Çünkü sorun artık “Bir cevap bulabiliyor musun?” değil.
Sorun şu: “Neyi soracağını, nasıl kontrol edeceğini ve geri gelen şeyle ne yapacağını biliyor
musun?”
Okuryazarlıktaki kayma bu. Yapay zekâ okuryazarlığı. Ve hazır olsak da olmasak da bu zaten
oluyor.
Pew Research, ABD’li gençlerin yüzde 26’sının okul işleri için ChatGPT kullandığını buldu;
bu oran, 2023’te bildirilen payın iki katı. (Pew Research Center)
Newsweek’in, Quizlet’in 2025 “How America Learns” raporuna dair haberinde benzer bir
tablo var: Yapay zekâ kullanımı öğrenciler ve öğretmenler arasında yaygın ve bu yaş
grubunda okul işleri için kullanım son derece sık. (Newsweek)
Peki eğitim bununla ne yapmalı?
Yapay zekayı kötü karakter gibi görmeyi bırakın. Onu bir metin gibi görmeye başlayın.
Biz zaten öğrencilere bir paragrafı okuyup şunları sormayı öğretiriz:
• Bunu kim yazdı?
• İddia ne?
• Bunu hangi kanıt destekliyor?
• Ne eksik?
• Fikrimi ne değiştirirdi?
Yapay zekâ çıktıları da aynı muameleyi hak ediyor.
UNESCO’nun eğitim ve araştırmada üretken yapay zekâ rehberi, insan merkezli bir
yaklaşımı öne çıkarıyor ve eğitim sistemlerinin sadece sınıf içi taktikleri değil, yönetişim,
veri koruma ve hazırlık gibi konuları da ele alması gerektiğini söylüyor. (UNESCO)
Yani başka bir deyişle: soru “Öğrenciler yapay zekâ kullanmalı mı?” değil. Zaten
kullanıyorlar.
Soru şu: Öğrenciler onu sorgulamayı biliyor mu?
“Prompt okuryazarlığı” gerçek, ama sadece ilk adım.
Bazıları buna “prompt okuryazarlığı” diyor, anlıyorum. Daha iyi soru sorarsanız daha iyi
cevap alırsınız ve bu öğretmeye değer bir beceri gibi geliyor. ASCD, 2023’te “prompt
okuryazarlığı”nı yükselen temel bir beceri olarak çerçevelemişti. (ASCD)
Ama benim yorumum şu: prompting işin sığ kısmı.
Daha derin beceri epistemik olgunluk; yani süslü bir şekilde söylemek gerekirse, doğru gibi
gelen bir cevapla gerçekten doğru olan bir cevabın farkını bilmek.
Çünkü yapay zekâ şunları üretebilir:
• ikna edici saçmalıklar,
• önyargılı özetler,
• sahte kaynakçalar,
ve dağınık bir öğrenci taslağından daha temiz göründüğü için fark etmesi daha zor, düzgün
yazılmış hatalar.
Eğitim uyum sağlamazsa, öğrencileri farkında olmadan “doğru gibi görünüyor” dilinde akıcı
hale getiririz.
Sınıftaki asıl hedef: “cevap bulma”dan “cevabı test etme”ye geçmek.
Education Week’in öne çıkardığı bir rapor, Center for Democracy and Technology
araştırmasına dayanarak, 2024-25 öğretim yılında öğretmenler ve öğrenciler arasında çok
yüksek yapay zekâ kullanımı bulunduğunu ve olumsuz etkilerle ilgili kaygıları da not ettiğini
söylüyor. (Education Week) Her sonuca yüzde yüz katılsanız da katılmasanız da yön belli:
yapay zekâ artık niş bir araç değil. Öğrenme ortamının bir parçası.
O yüzden, basit bir dille görmek istediğim eğitimsel dönüş şöyle:
Öğrencilere bir “AI cevap testi” çalıştırmayı öğretin.
Basit bir versiyon şöyle görünebilir:
Önce varsayımları sor.
“Hangi varsayımları yapıyorsun?” veya “Hangi bilgi cevabını değiştirirdi?”
Modeli, nasıl düşündüğünü göstermeye zorla.
“İzlediğin adımları listele,” veya “Bunu konuya yeni başlamışım gibi açıkla.”
En az iki yapay zekâ dışı kaynakla çapraz kontrol yap.
Yapay zekâ kötü olduğu için değil, akademik çalışma hislerle yürüyen bir spor olmadığı için.
Öğrencilerden kararlarını belgelemesini iste.
“Ne kabul ettin, neyi reddettin ya da yeniden yazdın, neden?”
Öğrenmenin yaşadığı yer tam da o son adım. Yapay zekâyı kestirme yol olmaktan çıkarıp bir
antrenman partnerine çeviriyor.
Bu aynı zamanda bir öğretmen-desteği meselesi, sadece bir öğrenci meselesi değil.
Bu dönüşümü ciddiye alıyorsak, öğretmenlere sadece “sen halledersin” diyemeyiz. Eğitim,
zaman ve aklı başında politika lazım.
Time, American Federation of Teachers’ın Microsoft, OpenAI ve Anthropic’ten gelen 23
milyon dolarlık fonla öğretmenlere yönelik bir yapay zekâ eğitim girişimi başlattığını ve
hedefin eğitimcilerin yapay zekâyı sorumlu biçimde entegre etmesine yardımcı olmak
olduğunu yazdı. (TIME) Kimin neyi fonladığı konusundaki duygularınız her ne olursa olsun,
bu hikaye önemli bir şeyi işaret ediyor: yapay zekâ okuryazarlığı artık bir yan hobi değil,
mesleki gelişim oluyor.
Peki eğitim neye dönüşüyor?
Benim umutlu versiyonum şöyle.
Eğitim, kusursuz bir sayfa üretmekten ziyade, şunları yapabilen bir öğrenciyi inşa etmekle
mümkün:
• net sorular sormak,
• boşlukları ve önyargıyı fark etmek,
• iddiaları doğrulamak,
ve akıl yürütmesini bir yetişkin gibi açıklamak.
Eğer yapay zekâ sonsuz cevap üretebiliyorsa, kıt olan kaynak bilgi değil. Kıt olan, kaynak
ayırt etme gücü. Ve bu, son derece insani bir beceri.
Belki de soru “Yapay zekâ öğretmenlerin yerini alacak mı?” değil.
Belki soru şu: Eğitimi yeterince hızlı yeniden tanımlayabilecek miyiz, böylece en önemli
öğrenme bir makineye devredilemeyecek?
Eğer öğretiyor, çalışıyor ya da eğitimiciyseniz: Bir öğrencinin, yapay zekâya güvenmeden
önce mutlaka sormasını istediğiniz tek soru ne?
Not: Kaynaklardaki bağlantılar İngilizcedir. Okumak isterseniz Google Translate yardımcı
olacaktır.
Kaynakça (APA 7)
American Federation of Teachers. (2025, July 8). AFT to launch National Academy for AI
Instruction with Microsoft, OpenAI, Anthropic and United Federation of Teachers. American Federation of Teachers.
Blake, S. (2025, July 21). Number of students using AI for schoolwork surges by double-digits.Newsweek.
Chow, A. R. (n.d.). The AI industry is funding a massive AI training initiative for teachers.
TIME. Retrieved February 12, 2026, from https://time.com/7301335/ai-education-microsoft-openai-anthropic/
Jacobs, H. H., & Fisher, M. (2023, June 26). Prompt literacy: A key for AI-based learning. ASCD.
Quizlet. (2025, July 16). Quizlet's How America Learns report explores the future of education
through the lens of AI, digital learning, and student success. PR Newswire.
Sidoti, O. (2025, January 15). About a quarter of U.S. teens have used ChatGPT for schoolwork- double the share in 2023. Pew Research Center.
UNESCO. (2023, September 7). Guidance for generative AI in education and research.
Vilcarino, J., & Langreo, L. (2025, October 8). Rising use of AI in schools comes with big
downsides for students. Education Week.