KÜTÜPHANELERDE RASTLANTININ KAYBOLUŞU

"İnsanın hayatını değiştiren kitaplar, çoğu zaman aradığı kitaplar değildir. Dijital algoritmaların bizi bildiğimize hapsettiği bir çağda kütüphaneler; rastlantılara, beklenmedik bağlara ve yeni bir 'ben' ihtimaline açılan en özgür alanlardır."

Ezgi Gül Karaman

Birçok insan beklenmedik keşifleri sever. Ansızın hayatımıza giren şeyler unutulmaz olur.

Raflar arasında dolaşırken parlak bir kapak, ilginç bir çizim ya da daha önce hiç duymadığı bir isim dikkatini çeker. Bazen yalnızca yanlış rafta durduğu için o kitapla karşılaşır. Rastlantılara alan açması, kütüphanelerin en güçlü özelliklerinden biridir.

Algoritmalar kullanıcıyı benzer içeriklere yönlendirir ya da yalnızca aradığı seçeneği öne çıkarır. Böylece karşılaşma alanı daralır.

Fiziksel raf deneyimi çok değerlidir. Rafların arasında dolaşan biri yalnızca kendi ilgi alanıyla karşılaşmaz. Yan yana duran kitaplar arasında beklenmedik bağlar oluşur. Bir kitabın varlığı, başka bir kitabı görünür kılar. İnsanın hayatını değiştiren kitaplar, çoğu zaman aradığı kitaplar değildir.

Merak, planlanmamış temaslarla büyür. Astronomi kitabı arayan bir çocuk mitolojiyle karşılaşabilir, dinozor kitabının yanında duran bir şiir kitabı dikkatini çekebilir. Bu küçük temaslar, ileride oluşacak ilgi alanlarının başlangıcına dönüşebilir.

Türkiye’de okul ve halk kütüphanelerinde dijital erişim giderek gelişse de, okurun rastlantısal keşif yapmasını teşvik eden insan merkezli uygulamalar daha görünür hale getirilebilir. Mesele teknolojiye tamamen karşı durmak değildir. Teknolojinin gelişimi ve kullanımı özellikle erişilebilirlik açısından önemli kolaylıklar sağlar. Görme engelli kullanıcılar için sesli sistemler, uzak koleksiyonlara erişim ve hızlı arama imkânı, bu sistemin önemli avantajları arasında yer alır.

Kitabın favori kitap olarak seçilme niyetini göstereyen not.

Fransa’da bazı kütüphaneler ve kitapçılar dijital öneri sistemlerine karşı insan dokunuşunu öne çıkarıyor. Okurların ya da uzmanların gerçekten etkilenerek seçtiği kitaplar “kalbe dokunan kitap/ favori” etiketiyle işaretleniyor. Raflar arasında bir tür dikkat çekici iz bırakılıyor.

Ejderha yılı için hazırladığım okuma önerileri köşesi.

Bu tür uygulamalar, okul kütüphanelerinde de karşılık buluyor. Örneğin “personel seçimleri” rafları oluşturuluyor. Kütüphaneci ya da kitapçı tarafından okunmuş, önerilmiş kitaplar “Biz sevdik” etiketleriyle öne çıkarılıyor.

Tematik okuma köşeleri hazırlanıyor; belirli dönemlerde, günlerde, duygulara ya da konulara göre kitaplar bir araya getiriliyor.

Benim kitaplarda kullandığım bazı etiketler.

Bazı sistemlerde çocuklar için özel etiketler kullanılıyor. “Kırılgandır” ya da “Üzerine yazı yazılmaz” etiketi, yalnızca içerik değil kullanım biçimi hakkında da bilgi veriyor. Ebeveyn eşliğinde okunması önerilen kitaplar bu şekilde işaretleniyor.

Burada doğrudan yönlendirme yerine seçeneklerin çoğaltıldığı bir alan ortaya çıkıyor. Kitaplar tek bir filtreye göre daraltılmıyor; farklı yaşlara, ilgilere ve okuma biçimlerine açık bir zemin kuruluyor. Seçim, kapatılan bir alan değil, genişleyen bir karşılaşma alanı haline geliyor.

Asıl mesele, rastlantının yerini giderek filtrelenmiş bir düzenin almasıdır; çünkü insanı yalnızca bildiğine yönlendirmek, yeni yolların, yeni alışkanlıkların ve başka bir “ben” ihtimalinin doğmasını engeller.

İnsan merkezli öneriler de bir seçim sunar; ancak çoğu zaman kullanıcıyı yalnızca geçmiş tercihlerine kapatmak yerine farklı alanlarla karşılaştırmayı amaçlar. Buradaki fark, yönlendirmenin varlığı değil, çeşitliliğe ne kadar alan açtığıdır.