UNESCO “ÖĞRENCİLER İÇİN YAPAY ZEKÂ YETKİNLİK ÇERÇEVESİ” REHBERİ TÜRKÇE OLARAK YAYIMLANDI!

Değerli Meslektaşlarımız ve Okurlarımız,

Yapay zekâ teknolojilerinin eğitimden toplumsal yaşama, bilgi üretiminden kütüphanecilik hizmetlerine kadar her alanda yarattığı köklü dönüşüme hep birlikte tanıklık ediyoruz. Bilginin erişilebilirliği, doğrulanması ve yönetilmesinde anahtar rol üstlenen bilgi profesyonelleri ve kütüphaneciler olarak, yapay zekânın yalnızca teknik bir beceri seti veya araçlar bütünü olarak ele alınamayacağının farkındayız.

UNESCO tarafından hazırlanan ve Türkçe redaksiyonu ile editörlüğü ülkemizin değerli akademisyenlerince gerçekleştirilerek erişime sunulan “Öğrenciler İçin Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçevesi” (AI Competency Framework for Students), tam da bu noktada tarihsel ve stratejik bir rehber niteliği taşımaktadır.

Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi olarak; kütüphaneleri ve bilgi merkezlerini, yapay zekâ okuryazarlığının, veri etiğinin ve kapsayıcı dijital vatandaşlığın toplumda karşılık bulduğu en güvenli kamu alanları olarak görüyoruz. Bu rehber, bilgi profesyonellerine, öğretmenlere ve politika yapıcılara genç nesilleri yalnızca yapay zekânın pasif birer tüketicisi değil; insan haklarını, etik ilkeleri ve çevresel sürdürülebilirliği savunan etkin ve sorumlu ortak geliştiricileri olarak yetiştirme vizyonu sunmaktadır. Tüm meslektaşlarımızı ve eğitim camiamızı bu değerli kaynağı incelemeye ve kütüphane hizmetlerimize uyarlamaya davet ediyoruz.

Rehber Hakkında Önemli Bilgiler

UNESCO'nun yayımladığı bu küresel çerçeve, kâr odaklı özel platformların dar teknik odaklı yaklaşımlarının ötesine geçerek kamu eğitimi için insan merkezli ve etik bir model sunmaktadır.

1. Öne Çıkan Temel İlkeler

İnsan Merkezli Yaklaşım: Yapay zekâ, insanın entelektüel gelişiminin ve eleştirel düşünme yetisinin yerine geçmemeli; karar alma süreçlerinde insani kontrol ve yasal hesap verebilirlik korunmalıdır.

Etik ve Eleştirel Bakış: Veri gizliliği, şeffaflık, doğruluk ve algoritmik önyargılarla (cinsiyet, dil, kültür vb.) mücadele esastır.

Çevresel Sürdürülebilirlik: Yapay zekâ modellerinin eğitimi ve kullanımındaki yüksek enerji tüketimi hususunda farkındalık oluşturulmalı, iklim dostu yaklaşımlar desteklenmelidir.

Kapsayıcılık: Sosyo-ekonomik durum, engellilik veya dilsel arka plan ne olursa olsun tüm öğrenciler için fırsat eşitliği sağlanmalıdır.

2. Yapay Zekâ Yetkinlik Matrisi (4 Bileşen x 3 Aşama)

Çerçeve, 4 temel bileşen ile 3 gelişim seviyesini birleştiren 12 yetkinlik alanından oluşmaktadır:

UNESCO Öğrenciler İçin Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçevesi bünyesindeki 4 temel bileşen ile 3 gelişim seviyesinin kesiştiği 12 yetkinlik alanını gösteren tablo aşağıdadır:

Yetkinliğin Temel Bileşenleri	Aşama 1: Anlamak	Aşama 2: Uygulamak	Aşama 3: Oluşturmak
1. İnsan Merkezli Düşünce Yapısı	İnsan Etkinliği	İnsan Hesap Verebilirliği	Yapay Zekâ Çağında Vatandaşlık
2. Yapay Zekâ Etiği	Somutlaştırılmış Etik	Güvenli ve Sorumlu Kullanım	Tasarım Yoluyla Etik
3. Yapay Zekâ Teknikleri ve Uygulamaları	Yapay Zekânın Temelleri	Uygulama Becerileri	Yapay Zekâ Araçları Geliştirme
4. Yapay Zekâ Sistem Tasarımı	Problemin Kapsamını Belirleme	Mimari Tasarımı	Yineleme ve Geri Bildirim Döngüleri

(Kaynak: UNESCO Öğrenciler İçin Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçevesi, s. 19)

Aşama 1 (Anlamak): Tüm öğrenciler için temel okuryazarlık; kavramları, YZ'nin ne olduğunu/olmadığını ve etik sınırları kavrama.

Aşama 2 (Uygulamak): YZ araçlarını, veritabanlarını ve kütüphaneleri (PyTorch, Keras, Teachable Machine vb.) öğrenim ve günlük yaşamda güvenli, sorumlu ve etkili şekilde kullanma.

Aşama 3 (Oluşturmak): Yenilikçi YZ çözümleri kurgulama, modelleri özelleştirme, performans testleri yürütme ve etik yönetişime katkı sağlama.

3. Uygulama ve Müfredat Önerileri

Disiplinler Arası Yapı: YZ eğitimi sadece bilgisayar bilimleri dersi olarak değil; fen, matematik, mühendislik, sanat, dil ve vatandaşlık eğitimini kapsayan bütünleşik (STEAM) bir yapıda ele alınmalıdır.

Sarmal Öğrenme: Bilgilerin tek seferlik eğitimler yerine, öğrencinin seviyesine göre kademeli biçimde derinleşen sarmal bir müfredatla sunulması önerilmektedir.

Erişim ve Donanımsız Seçenekler: Altyapı imkânı kısıtlı bölgelerde bile kâğıt-kalem etkinlikleri, senaryo tartışmaları ve analitik çalışmalarla temel YZ okuryazarlığı kazandırılabilir.

Kaynakça

• UNESCO. (2026). Öğrenciler İçin Yapay Zekâ Yetkinlik Çerçevesi [AI competency framework for students] (Çev. I. Boy Ergül; Red. S. Özel; Ed. A. Liman Kaban). Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000399748