TERAPÖTİK ALANLAR OLARAK KÜTÜPHANELER

"Kütüphaneler bir tedavi sunmaz; ancak insanın kendine olan yolculuğuna eşlik eden, dış dünyanın hızından kopup nefes alabildiğimiz güvenli eşiklerdir."

Gül Ezgi Karaman

Raflar, kataloglar, çalışma masaları… 

Dışarıdan bakıldığında kütüphaneler oldukça düzenli ve işlevsel mekânlardır. Ancak bu tanım,  kütüphanelerin görünmeyen bir yönünü çoğu zaman gözden kaçırır. Çünkü bazı insanlar için  kütüphaneler sığınılan, durulan ve hatta iyileşilen alanlardır.  

Bugün modern şehir yaşamında birçok insan görünür ya da görünmez yükler taşır. Yas, kaygı,  yalnızlık ya da belirsizlik gibi. Bu duygular her zaman ifade edilemez; çoğu zaman gündelik  hayatın içinde sessizce taşınır. Tam da bu noktada bazı mekânlar, farkında olmadan bir tür  “duygusal tampon alan” işlevi görür. Kütüphaneler de bu mekânlardan biri ve hatta belki de en  önemlisidir.  

Bir kütüphaneye girildiğinde hissedilen ilk şey çoğu zaman sessizlik değildir; bu his daha çok  “yavaşlama” halidir. Dış dünyanın hızından ayrışan bu tempo, zihinsel bir geçiş alanı yaratır.  Özellikle çocuklar için bu tür ortamlar, duygularını dengelemeyi öğrenebilecekleri güvenli alanlar  sunar.  

Bu bağlamda son yıllarda daha sık duyulan bir kavram öne çıkar: Bibliyoterapi.  

En basit tanımıyla bibliyoterapi, bireyin duygusal süreçlerini anlamlandırmak ve düzenlemek için  metinlerden yararlanmasıdır. Kısacası kitaplar aracılığıyla iyileşmeyi hedefleyen bir yaklaşımdır.  

Bu yaklaşım kendi içinde farklı biçimlerde karşımıza çıkar. Bazı durumlarda bibliyoterapi, yalnızca  uzmanlar tarafından yürütülen, yapılandırılmış ve klinik bir sürecin parçasıdır. Uzmanlar eşliğinde  ilk somut denemeleri 1916 yılında Amerika’da yapılmış, daha sonra çeşitli alanlarda destekleyici bir  yöntem olarak kullanılmıştır.  

Bunun yanı sıra bibliyoterapi, bireyin gelişim sürecinde ve gündelik yaşamında daha doğal bir  biçimde de ortaya çıkabilir. Bir çocuğun kendine benzeyen bir karakterle karşılaşması ya da bir  yetişkinin bir metinde kendi duygusunu tanıması, yönlendirilmemiş ama güçlü bir temas yaratabilir.  

Bir başka biçimde ise okurun metinle kurduğu daha kişisel ve yaratıcı ilişki öne çıkar. Bazen bir  kitap yalnızca okunmaz; yeniden yazılır, çizilir, hayal edilir ve dönüştürülür. Bu noktada metin,  sabit bir içerik olmaktan çıkar ve bireyin iç dünyasıyla birlikte şekillenen canlı bir alana dönüşür.  

Bu yaklaşım için kütüphaneler değerli mekânlardır. Kütüphanecilerin rolü yeniden düşünülmelidir.  Geleneksel olarak kütüphaneciler bilgiye erişimi kolaylaştıran kişiler olarak tanımlanır. Oysa  günümüzde bu rol giderek genişlemektedir. Okurun ihtiyacını anlamak, onu doğru kaynakla  buluşturmak ve bazen yalnızca yön göstermek… Bunlar teknik bir görevden çok, insani bir temas  gerektirir.  

Öte yandan bu yaklaşımın sınırlarını da doğru çizmek gerekir. Kütüphaneler birer terapi merkezi  değildir. Kütüphaneciler de terapist değildir. Bu ayrımın net olması, hem mesleki sınırların  korunması hem beklentilerin doğru yönetilmesi açısından önemlidir.  

Kütüphanelerin fiziksel olarak yapısı da önemlidir. Sert kuralların hâkim olduğu, yalnızca sessizlik  üzerine kurulu mekânlar yerine kullanıcı dostu ortamlar sunmak bağ kurma potansiyelini destekler. 

Kütüphaneler, sosyolog Ray Oldenburg tarafından tanımlanan “üçüncü mekânlar” arasında  değerlendirilebilir. Ev ve iş dışında kalan bu alanlar, bireyin sosyal ve duygusal olarak nefes  alabildiği, aidiyet hissi geliştirebildiği ortamlardır. Aslında yalnızca bireysel değil, toplumsal iyilik  hâline de katkı sunar.  

Bugün birçok ülkede kütüphanelerde ruh sağlığına yönelik okuma listeleri hazırlanmakta, tematik  kitap köşeleri oluşturulmakta ve okuma gruplarıyla atölyeler düzenlenmektedir.  

Türkiye’de kütüphaneler hem öğrenme hem de sınav hazırlık alanı olarak çift yönlü bir işleve  sahiptir. Fakat bazı kütüphanelerde bibliyoterapi temelli okuma çalışmaları ve rehberlik odaklı  atölyeler ve projeler geliştirilmeye başlanmıştır. Özellikle depremden etkilenen bölgelerde bu tür  çalışmaların yapılması hedeflenmelidir.  

Ancak burada kritik bir noktayı gözden kaçırmamak gerekir. Her kitap iyileştirici değildir! Hatta  yanlış zamanda, yanlış metinle kurulan bir temas, bireyin duygusal yükünü artırabilir. Bu nedenle  bibliyoterapi, yalnızca “kitap okumak iyidir” gibi genellemelerle açıklanamayacak kadar hassas bir  alandır. Bununla ilgili eğitim almış olmak ve bu alanda istekli ve deneyimli olmak önemlidir.  

Okuma eylemi çoğunlukla içsel bir diyalog kurmaktır. Metinle kurulan bu ilişki, bireyin kendi  duygularını dışarıdan görebilmesine imkân tanır. Çocuklar için bu süreç, duyguları tanıma ve  adlandırma becerisinin gelişiminde önemli bir rol oynar.  

Bir çocuk aynı kitabı defalarca kez okumak isteyebilir. Bu durum çoğu zaman yetişkinler tarafından  “ısrar” olarak görülse de, aslında çocuğun o metinle kurduğu güven ilişkisinin bir göstergesidir.  Tekrar, çocuğun dünyayı kontrol edilebilir hale getirme çabasıdır. Tanıdık bir hikâye, öngörülebilir  bir dünya sunar.  

Okul kütüphaneleri alanın dışında tutulmamalıdır. Bu alanda aldığım eğitimin, öğrencilerin  ihtiyaçlarını anlamada ve doğru yönlendirmede gerçek bir karşılık bulduğunu deneyimleme fırsatım  oldu. Özellikle dikkat dağınıklığı yaşayan ya da yoğun bilişsel yük altında kalan öğrenciler için  okul kütüphanelerinin kısa süreli zihinsel toparlanma alanları olabildiğini gözlemledim. Bu  doğrultuda yapılacak küçük düzenlemelerle okul kütüphanelerinin çocuklar için daha erişilebilir ve  nefes alınabilir alanlara dönüşmesi onların kendi iç dünyalarına temas edebilecekleri bir zemin  yaratabilir. Araştırmalar, yalnızca altı dakikalık okuma süresinin bile stres seviyesini önemli ölçüde  düşürebildiğini göstermektedir.  

Kütüphaneler bir tedavi sunmaz; ancak insanın kendine olan yolculuğuna eşlik eder. Kütüphane bir  eşiktir. İnsan içeri girmeyi seçtiğinde aynı kişi değildir; çıkarken de çoğu zaman değiştiğini fark  etmez.