VOSVIEWER: BİLİMSEL HARİTALAMA VE BİBLİYOMETRİK ANALİZ İÇİN GÜÇLÜ BİR ARAÇ
- TKD Istanbul Subesi
- 2 Oca
- 5 dakikada okunur
Özet
Bilimsel yayın sayılarındaki hızlı artış, araştırmacıların literatürü sistematik biçimde analiz edebilmesi için gelişmiş araçlara duyulan ihtiyacı artırmıştır. VOSviewer, özellikle bibliyometrik ağların görselleştirilmesinde sunduğu kullanıcı dostu arayüz ve gelişmiş hesaplama altyapısı sayesinde bilimsel haritalama alanında en yaygın kullanılan yazılımlardan biri hâline gelmiştir. Bu makalede VOSviewer’ın temel özellikleri, kullanım alanları, veri işleme yöntemleri ve araştırmalara sağladığı katkılar ele alınmaktadır.
Giriş
Bilimsel iletişimin dijitalleşmesi, araştırmacıların büyük veri kümeleri üzerinde çalışmasını zorunlu hâle getirmiştir. Araştırmaların eğilimlerini ve özelliklerini belirlemek, belgelemek ve sentezlemek için bibliyometrik ve görselleştirme tekniklerinin yanı sıra tanımlayıcı-analitik bir çerçeve kullanılmaktadır (Bakhnoo et al., 2025). Bibliyometri, yayınlar arasındaki ilişkileri sayısal olarak inceleyen bir yöntem olarak özellikle son yıllarda önem kazanmıştır. Bibliyometrik analizlerde görselleştirme kritik bir aşamadır; karmaşık veri yapıları ancak etkili görsel temsil ile anlaşılabilir hâle gelmektedir. Hollanda Leiden Üniversitesi’nden Nees Jan van Eck ve Ludo Waltman tarafından geliştirilen VOSviewer, bu ihtiyacı karşılamak üzere tasarlanmış ücretsiz bir bilimsel haritalama yazılımıdır.
VOSviewer, bibliyometrik ağ verilerini görselleştirmek için haritalar oluşturmaya yarayan ücretsiz bir araçtır (Wong, 2018). Bu ağlar örneğin dergileri, araştırmacıları veya bireysel yayınları içerebilir ve bunlar alıntı, bibliyografik eşleştirme, ortak alıntı veya ortak yazarlık ilişkilerine dayalı olarak oluşturulabilmektedir. VOSviewer ayrıca, bir bilimsel literatürden çıkarılan önemli terimlerin birlikte meydana geldiği ağları oluşturmak ve görselleştirmek için kullanılabilecek metin madenciliği işlevselliği de sunmaktadır.
Bibliyometrik analiz yapmamızı sağlayan, aynı zamanda metin madenciliği, haritalama, veri görselleştirmenizi sağlayan bir programdır.
Bir takım meta verilerilerine, dergilere, atıflara yazarlara ve anahtar sözcüklere dair bazı meta verileri belirli platformlardan indirmek suretiyle analiz yapabilme imkanı sunar.
İncelediğimiz merak ettiğimiz bir konuda bizden önceki yazarların ne yaptığına dair bir resim çizmemizi sağlar.
Bir araştırma yapmak istediğimizde nasıl araştırma yapmamız gerektiği, okumaya, öğrenmeye ve zaman harcama konusunda bize yön ve hızlı karar vermemiz konusunda kısa yoldan yardımcı olacak bir programdır.
İçerik küme yapısı ve birtakım örüntüler ile araştırma yöntem ve süreçlerini kolaylaşıyor.
VOSviewer'a ek olarak, Nees Jan ve Ludo CitNetExplorer'ı geliştirdi . CitNetExplorer, bilimsel yayınların atıf ağlarını görselleştirmek ve analiz etmek için kullanılan bir yazılım aracıdır. Araç, atıf ağlarının doğrudan Web of Science veritabanından içe aktarılmasını sağlayan ücretsiz bir araçtır. Atıf ağları, örneğin; bir ağın derinliklerine inilerek ve yakından ilişkili yayın kümeleri belirlenerek etkileşimli olarak incelenebilmesine olanak tanımaktadır.
1. VOSviewer’ın Temel Özellikleri
VOSviewer, bilimsel yayınlar arasındaki ilişki ağlarını görselleştirmek için VOS (Visualization of Similarities) yöntemini kullanır. Yazılımın öne çıkan özellikleri şöyledir:
1.1. Ağ Temelli Görselleştirme
VOSviewer;
Atıf analizleri
Ortak atıf analizleri
Bibliyografik eşleşme
Ortak yazar analizleri
Diğer menü seçenekleri:
1.2. Etkileşimli Haritalar
Oluşturulan bilimsel haritalar dinamik, yakınlaştırılabilir ve filtrelenebilir yapıdadır. Böylece araştırmacılar belirli kümeleri, ilişkileri veya anahtar kelime gruplarını ayrıntılı olarak inceleyebilir ve farklı raporlar alabilmektedir.
1.3. Büyük Veri Kümelerini İşleme Kapasitesi
Güncel araştırmalardaki temel eğilimleri belirlemek ve gelecekteki araştırma eğilimlerini tahmin etmek için, bibliyometrik analizde VOSviewer kullanılarak, ülkeler, yazarlar, referanslar ve anahtar kelimeler de dahil olmak üzere çeşitli yönler görselleştirilip analiz edilebilmektedir (Fong et al., 2025). VOSviewer, binlerce hatta yüzbinlerce kaydı işleyebilme kapasitesine sahiptir.
Web of Science, Scopus, Dimensions, Lens ve PubMed platformlarından çekilen geniş veri setleriyle analiz yapılabilmektedir.
EndNote, Mendeley, RefWorks, Zotero vb. Referans Yönetim Sistemleri RIS dosyası ile veri analizi yapılabilmektedir.
OpenAlex, Crossref, Europe PMC, Semantic Scholar, OCC, COCI ve Wikidata içeriklerinde analiz yapılabilmektedir.
Bağlı hesap üzerinden veriler Google Drive ile paylaşılabilmektedir.
1.4. Metin Madenciliği Modülü
VOSviewer, metin madenciliği özelliğiyle başlık, özet ve anahtar kelimelerden anlamlı kavram kümeleri çıkarabilir. Bu özellik özellikle konu modelleme ve literatür eğilimlerinin analizinde güçlü sonuçlar üretir.
2. Veri Kaynakları ve Yöntem
VOSviewer ile analiz yapılırken en sık kullanılan veri kaynakları:
Web of Science (WOS)
Scopus
Dimensions
CrossRef
PubMed
Bu veri tabanlarından indirilen bibliyografik kayıtlar yazılıma doğrudan yüklenebilir. Yöntemin temel aşamaları şu şekildedir:
Veri İndirme: İlgili veri tabanından RIS, CSV veya TXT formatında kayıt indirimi yapılır.
Veri Temizleme: Yinelenen kayıtlar ve hatalı karakterler temizlenir.
Ağ Oluşturma: Ortak yazarlık, atıf, anahtar kelime eş-oluşum gibi ağ türü seçilir.
Kümeleme: VOS algoritması, benzer öğeleri kümelere ayırır.
Görselleştirme ve Yorumlama: Bilimsel haritalar üzerinden eğilimler, aktif alanlar, araştırma boşlukları değerlendirilir.
3. Kullanım Alanları
VOSviewer; sosyal bilimlerden mühendisliğe, tıptan fen bilimlerine kadar geniş bir alanda kullanılmaktadır.
3.1. Literatür Haritalama
Bir alandaki kavramsal yapıyı ortaya çıkarmak için anahtar kelime eş-oluşum haritaları oluşturulabilir.
3.2. Atıf Analizi ve Etki İncelemesi
Belirli bir yazarın, kurumun veya derginin etki alanları çok boyutlu ağ haritaları ile analiz edilebilir.
3.3. Araştırma Eğilimlerinin Belirlenmesi
Zaman içerisinde değişen kavramsal kümeler üzerinden alanın gelişimi izlenebilir.
3.4. Sistematik Derlemeler ve Bibliyometrik Çalışmalar
PRISMA protokolüyle (Sistematik İncelemeler ve Meta-Analizler için Tercih Edilen Raporlama Öğeleri) desteklenen sistematik derlemelerde bibliyometrik aşamayı güçlendirmek için VOSviewer etkili bir araçtır.
4. VOSviewer’ın Güçlü ve Sınırlı Yönleri
4.1. Güçlü Yönler
Ücretsiz ve erişilebilir olması
Büyük veri setleriyle yüksek performans
Etkileşimli ve anlaşılır haritalar
Kolay öğrenilebilir arayüz
Metin madenciliği desteği
4.2. Sınırlı Yönler
Veri temizleme için ek yazılımlara ihtiyaç duyulması
Zaman serisi analizi ve gelişmiş istatistiksel çözümlemelerin sınırlı olması
Bazı çalışmalarda tek başına bibliyometrik analiz için yeterli olmayıp benzer programların (CitNetExplorer, Bibliometrix, CiteSpace, Scimago Graphica vb.) kullanımına ihtiyaç duyulması
Sonuç
Sınırlamalara rağmen VOSviewer bilimsel literatürün karmaşık yapısını anlaşılır hâle getiren güçlü ve ücretsiz bir bibliyometrik analiz aracıdır (Pham et al., 2024). Yeni başlayan araştırmacılara ve ileri düzey uzmanlara uygun esnek bir yapı sunar. Literatür eğilimlerinin keşfedilmesi, yeni araştırma alanlarının belirlenmesi, işbirliği ağlarının analiz edilmesi ve kavramsal yapıların modellenmesi gibi pek çok alanda araştırmacılara önemli katkılar sağlamaktadır. Dijital akademik ekosistemin sürekli büyümesi ve gelişmesiyle birlikte, VOSviewer ve benzeri araçların bilimsel araştırma sonuçlarının analiz süreçlerindeki önemi giderek artmakta ve kullanımları yaygınlaşmaktadır. Vosviewer kullanıcı kılavuzunda çok daha fazla detaya yer verilmiştir.
Kaynakça
Network Analysis of Phygital Research Using VOSviewer Software. Human Behavior and Emerging Technologies, 2025(1). https://doi.org/10.1155/hbe2/3596211
Fong, E. K. S., Lee, F. W. F., Lee, L. K., Chui, K. T., & Yousuk, R. (2025). Chatbots in Higher Education: A Bibliometric Analysis Based on VOSviewer. Proceedings - 2025 International Symposium on Educational Technology, ISET 2025, 184–189. https://doi.org/10.1109/ISET65607.2025.00045
Pham, T. H. H., Le, T. H. C., Do, T. H. L., Lai, P. L., Do, T. T., & Nguyen, T. T. (2024). Science mapping research on Career guidance in general schools: a bibliometric analysis from Scopus database, 1964–2022. Cogent Education, 11(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2024.2301877
Review, R. (2022). VosViewer x Bibliometrix. RESOURCE REVIEW, 110(July), 392–395.
van Eck, N. J., & Waltman, L. (2010). Software survey: VOSviewer, a computer program for bibliometric mapping. Scientometrics, 84(2), 523–538. https://doi.org/10.1007/s11192-009-0146-3
Wong, D. (2018). VOSviewer. Technical Services Quarterly, 35(2), 219–220. https://doi.org/10.1080/07317131.2018.1425352
